— बैतडीको पाटन नगरपालिका–८, खोड्पे जसुलीखालीका सस्कारशिरोमणी ज्योतिषाचार्य पण्डित गणेशप्रसाद पन्तले विगत २७ वर्षदेखि दलित बस्तीमा पुगेर धार्मिक कर्मकाण्ड गराउँदै आएका छन्। समाजमा व्याप्त जातीय विभेद र सांस्कृतिक कुरीति हटाउने उद्देश्यले उनले यो अभियान सञ्चालन गरेका हुन्। पन्तले दलित बस्तीहरूमा वैदिक विधिअनुसार सप्ताह, व्रतबन्ध, विवाह, न्वारन, वास्तुपूजा, गृहप्रवेश र विभिन्न व्रत कथा गरी ४११ भन्दा बढी प्रकारका धार्मिक कर्मकाण्ड सम्पन्न गरिसकेका छन्। कर्मकाण्ड र अभियानको मुख्य विवरण: धार्मिक कार्यहरू: उनले अहिलेसम्म ३८ वटा सप्ताह, २४ वटा शिवपुराण, २९८ वटा लघुरुद्राभिषेक, १९९ महारुद्राभिषेक, ३,९२७ न्वारन, ५७९ व्रतबन्ध, ७२९ विवाह, ६४५ सत्यनारायण पूजन, ७६५ ग्रह शान्ति, ४८ शतचण्डी, ६९ अखण्ड रामायण, ५७९ वटा स्वस्थानी व्रत कथा, ८३ त्रिपिण्डी श्राद्ध र ८७ गरुड पुराण गराइसकेका छन्। जनै र दोरक धारण: दमाईँ, कामी, बादी, पोणे, कुमालसहित १७ सय ६९ जना शिल्पी (दलित) समुदायका व्यक्तिलाई जनैधारण र ४७६ दलित महिलालाई दुधागो दोरक धारण गराएका छन्। भोजन ग्रहण र सद्भाव: दलितको घरमा धार्मिक कार्य गर्नाका साथै उनीहरूकै भान्छामा भोजन ग्रहण गर्दै आएका छन्। ‘सुदूरपश्चिममा अझै विभेद कायम’ जिल्लाको प्रसिद्ध श्री वनारसीधाम विश्वनाथ ज्योतिर्लिङ्गका मूल पुजारीसमेत रहेका राजज्योतिषी पन्तका अनुसार सुदूरपश्चिममा अझै पनि ब्राह्मणहरू दलित बस्तीमा गएर न्वारन, विवाह वा व्रतबन्ध गर्दैनन्। चिहान घाटमा समेत जातीय विभेद हुने गरेको भन्दै उनले कानुनले अपराध मानेका कुरा धार्मिक अगुवाहरू मिलेर हटाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। "शास्त्रका आधारमा महिला र पुरुष गरी दुई जात मात्र हुन्छन्, अन्य जात हुँदैनन्," उनले भने, "अथर्ववेदकै ज्ञानले मोबाइल, टिभी, गाडी र हवाईजहाज बनेका हुन्। त्यसका उपभोक्ता हामी सबै हौँ, तर तिनै वस्तु निर्माण गर्ने शिल्पीमाथि विभेद हुनु गलत हो।" अभियान सञ्चालन गर्दा भोगेका चुनौतीहरू: दलित बस्तीमा कर्मकाण्ड सुरु गरेपछि पन्तले गैरदलित समुदायका ५७५ पुर्ख्यौली यजमान गुमाउनुपरेको छ। यसका साथै सामाजिक सञ्जालमा तुच्छ गालीगलौज सहनु परे पनि उनी आफ्नो धर्म र कर्मबाट विचलित भएका छैनन्। प्रत्येक हिन्दुको घरमा वेद, पुराण, शालिग्राम र तुलसीको मठ स्थापना गराउने लक्ष्य राखेका पन्तले मनुस्मृतिजस्ता विभेदकारी ग्रन्थ संशोधन हुनुपर्ने र सबै धार्मिक स्थलमा समावेशी पूजापाठ हुनुपर्ने माग राखेका छन्। (धार्मिक कार्यका लागि उनलाई ९८६०२७८१०० मा सम्पर्क गर्न सकिने जनाइएको छ।)
महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्री सीता वादीले अव्यवस्थित बालगृहबाट उद्धार गरिएकी एक १७ दिने नवजात शिशुलाई आफ्नै स्तनपान गराएको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएको छ। पदीय मर्यादाभन्दा माथि उठेर देखाइएको यो मानवीय संवेदना र आमाको दायित्वको चौतर्फी प्रशंसा भइरहेको छ। बालगृहबाट २० बालबालिकाको उद्धार अविरल वर्षाका कारण नक्सालस्थित नेपाल बाल संगठन (बाल मन्दिर) को भवनमा ढल पसेर दयनीय अवस्था बनेको खबर पाएपछि मन्त्री वादीको पहलमा अनुगमन टोली खटिएको थियो। अनुगमनका क्रममा अस्वस्थ र जोखिमपूर्ण वातावरणमा राखिएका २ वर्षमुनिका २० जना सुत्केरी तथा दुधे बालबालिकाहरूलाई तत्काल उद्धार गरी सुरक्षित स्थानमा सारिएको हो। "आफ्नै छोरा सम्झेर भावुक बनेँ" उद्धार गरिएका बालबालिकाको व्यवस्थापन गर्ने क्रममा मन्त्री वादीले एक शिशुलाई काखमा लिएर स्तनपान गराएकी हुन्। सो क्षणबारे स्मरण गर्दै मन्त्री वादीले भनिन्: जब मैले त्यो साना बाबुलाई काखमा लिएँ, मलाई आफ्नै छोराको सम्झना आयो। १२ वर्षको उमेरदेखि आफैँ बालगृहमा हुर्किएकाले बालबालिकाको अभाव र पीडा म राम्रोसँग बुझ्छु।"सामाजिक सञ्जालमा प्रशंसाको लहर भिडियो सार्वजनिक भएपछि सर्वसाधारण, बाल अधिकारकर्मी तथा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिहरूले मन्त्री वादीको यो कदमलाई सच्चा अभिभावकत्व र आमाको ममताको उत्कृष्ट नमुना भन्दै प्रशंसा गरिरहेका छन्। मन्त्री वादी स्वयं आफ्ना १९ महिने छोरालाई मन्त्रालयका बैठक तथा सार्वजनिक कार्यक्रमहरूमा सँगै लैजाने गर्छिन्। हाल उद्धार गरिएका सबै बालबालिकालाई स्वास्थ्य परीक्षणपछि सुरक्षित संरक्षण गृहमा राखिएको मन्त्रालयले जनाएको छ।
सरकारले राष्ट्रिय भिटामिन ‘ए’ कार्यक्रम अन्तर्गत आज (आइतबार) र भोलि (सोमबार) देशभरिका बालबालिकालाई भिटामिन ‘ए’ र जुकाको औषधि खुवाउँदै छ। स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयका अनुसार दुई दिने यस अभियानमा ६ महिनादेखि ५९ महिनासम्मका करिब २२ लाख बालबालिकालाई भिटामिन ‘ए’ क्याप्सुल खुवाइने लक्ष्य राखिएको छ। अभियानका मुख्य बुँदाहरू: भिटामिन ‘ए’: ६ महिनादेखि ५९ महिनासम्मका बालबालिकालाई। जुकाको औषधि (अल्बेन्डाजोल): १ वर्षदेखि ५ वर्षमुनिका करिब २० लाख बालबालिकालाई। जनशक्ति परिचालन: देशभर करिब ५२ हजार महिला स्वास्थ्य स्वयम्सेविका र १५ हजार स्वास्थ्यकर्मी खटिएका छन्। स्थानिय तहले तोकेका नजिकैका खोप केन्द्र वा वडा कार्यालयमा भिटामिन A र जुकाकाे अाैषधि खुवाउने भयकाे छ । भिटामिन ‘ए’ र जुकाको औषधि? स्वास्थ्य सेवा विभागको पोषण शाखाका अनुसार भिटामिन ‘ए’ ले बालबालिकाको आँखाको ज्योति बलियो बनाउनुका साथै रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता र शारीरिक विकासमा मद्दत पुर्याउँछ। त्यस्तै, जुकाको औषधिले पेटको किरा फाल्ने मात्र नभई बालबालिकालाई कुपोषण, रक्तअल्पता (रगतको कमी), पेट दुख्ने र झाडापखाला जस्ता स्वास्थ्य समस्याबाट जोगाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। नेपालमा भिटामिन ‘ए’ कार्यक्रम वि.सं. २०५० देखि आठ जिल्लाबाट सुरु भई २०५९ देखि देशभर विस्तार गरिएको थियो। जुकाको औषधि खुवाउने अभियान भने २०५६ मा सुरु भई २०६७ सालदेखि ७७ वटै जिल्लामा लागू गरिएको हो। सरकारले प्रत्येक वर्षको कात्तिक र वैशाख महिनामा यो सेवा निःशुल्क उपलब्ध गराउँदै आएको छ। आफ्ना बालबालिकालाई नजिकैको वितरण केन्द्रमा लगि भिटामिन ‘ए’ र जुकाको औषधि खुवाउन स्वास्थ्य मन्त्रालयले सबै अभिभावकलाई अनुरोध गरेको छ।
नेकपा एमालेका अध्यक्ष एवं पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको पित्तथैलीमा देखिएको पत्थरीको शल्यक्रिया सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको छ। महाराजगञ्जस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल (टीयूआई) मा चिकित्सकहरूको टोलीले सोमबार ओलीको शल्यक्रिया गरेको हो। सफल शल्यक्रिया: पूर्वनिर्धारित समय तालिकाअनुसार नै चिकित्सकहरूले पित्तथैलीको शल्यक्रिया सम्पन्न गरेका हुन्। ढुंगाको आकार: चिकित्सकहरूका अनुसार ओलीको पित्तथैलीबाट करिब २२ एमएम आकारको ढुंगा निकालिएको छ। अस्पताल भर्ना: स्वास्थ्यमा समस्या देखिएपछि उहाँलाई चैत १४ गते नै अस्पताल भर्ना गरिएको थियो। स्वास्थ्य अवस्था अस्पताल स्रोतका अनुसार शल्यक्रियापछि ओलीको स्वास्थ्य अवस्था अहिले स्थिर रहेको छ। उहाँलाई केही समय चिकित्सकहरूको प्रत्यक्ष निगरानीमा राखिने र स्वास्थ्यमा सुधार भएपछि मात्र डिस्चार्ज गरिने अस्पतालले जनाएको छ। यसअघि, भक्तपुरको गुण्डुस्थित निजी निवासमा रहँदा स्वास्थ्यमा जटिलता देखिएपछि उहाँलाई उपचारका लागि शिक्षण अस्पताल ल्याइएको थियो
सुर्खेत, पुस १ कर्णाली प्रदेशसहित देशका विभिन्न भू–भागमा चिसो बढ्दै गएको भन्दै सरोकारवालाहरूले आवश्यक सावधानी अपनाउन सर्वसाधारणलाई आग्रह गरेका छन्। मौसम पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार तापक्रम निरन्तर घट्दै गएकाले विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा दीर्घरोगी बढी प्रभावित हुने जोखिम बढेको छ। विशेष स्रोतका अनुसार चिसो मौसमका कारण श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या, रुघाखोकी, ज्वरो तथा उच्च रक्तचापजस्ता स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्ने भएकाले अतिरिक्त सतर्कता आवश्यक छ। बिहान र बेलुकाको समयमा चिसो बढी महसुस हुने भएकाले अत्यावश्यक बाहेक घरबाहिर ननिस्कन स्वास्थ्यकर्मीहरूले सुझाव दिएका छन्। चिसोबाट बच्न न्यानो कपडा लगाउने, ओढ्ने–ओछ्याउनेको उचित व्यवस्था गर्ने, तातो पानी र झोलिलो खानेकुराको सेवन बढाउने तथा आगो वा हीटर प्रयोग गर्दा सावधानी अपनाउनुपर्ने विशेष स्रोतले जनाएको छ। बन्द कोठामा कोइला वा दाउराको प्रयोग गर्दा निस्सासिने जोखिम रहने भएकाले हावापसारको उचित व्यवस्था गर्न पनि आग्रह गरिएको छ। यस्तै, कुहिरो र चिसोका कारण बिहानको समयमा सवारी साधन चलाउँदा विशेष सावधानी अपनाउन ट्राफिक प्रहरीले अनुरोध गरेको छ। कमजोर वर्ग, सडकमानव र विपन्न समुदायलाई न्यानो कपडा तथा राहत सामग्री उपलब्ध गराउन स्थानीय तह र सामाजिक संघसंस्थालाई पनि आग्रह गरिएको छ। चिसो अझै केही दिन बढ्ने सम्भावना रहेकाले सर्वसाधारणलाई सतर्क रहन तथा आवश्यक सावधानी अपनाउन सरोकारवालाहरूले पुनः आग्रह गरेका छन्।
काठमाडौँ - स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने क्रममा काजु र बदाम जस्ता ड्राइ फ्रुट्स (सुख्खा फल) को सेवनलाई महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।[1] स्वादमा मीठो हुनुका साथै यी ड्राइ फ्रुट्स विभिन्न पोषक तत्वले भरिपूर्ण हुन्छन्, जसले शरीरलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्दछ।[2][3] नियमित र सही तरिकाले काजु र बदामको सेवनले अनेकौं स्वास्थ्य फाइदाहरू पुग्दछन्। काजु र बदाममा पाइने पोषक तत्व काजु र बदाम दुवैमा शरीरका लागि आवश्यक चिल्लो पदार्थ (ओमेगा–६ र ओमेगा–३), प्रोटिन, फाइबर, भिटामिन र खनिज पदार्थहरू प्रचुर मात्रामा पाइन्छन्।[1] काजु: आइरन, जिंक, म्याग्नेसियम, कपर, पोटासियम, भिटामिन 'बी' र 'सी' जस्ता पोषक तत्वको राम्रो स्रोत हो।[2][4] बदाम: प्रोटिन, क्याल्सियम, भिटामिन 'ई', फाइबर र ओमेगा ३ फ्याटी एसिडले भरपूर हुन्छ।[1][5] नियमित सेवनका फाइदाहरू १. मुटु स्वास्थ्यमा सुधार: विभिन्न अध्ययनहरूले ड्राइ फ्रुट्सको सेवनले मुटु रोगको जोखिम कम गर्ने देखाएका छन्।[1] काजु र बदाममा पाइने स्वस्थ चिल्लो पदार्थले रगतमा भएको हानिकारक कोलेस्ट्रोलको मात्रा घटाउन मद्दत गर्छ।[2] हप्तामा पाँच दिन बदाम खाने व्यक्तिलाई हृदयाघात हुने सम्भावना ५० प्रतिशतले कम हुने एक शोधले देखाएको छ।[6] २. मधुमेह र रक्तचाप नियन्त्रण: काजु र बदाममा प्राकृतिक रूपमै सोडियम कम र पोटासियम बढी हुने भएकाले उच्च रक्तचापका बिरामीका लागि यो लाभदायक हुन्छ।[1][2] यसको नियमित सेवनले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न पनि मद्दत पुग्छ।[1] ३. मस्तिष्कको विकास र स्मरणशक्ति: काजुमा पाइने भिटामिन 'बी' र बदाममा पाइने ओमेगा ३ फ्याटी एसिडले मस्तिष्कलाई तेजिलो बनाउन मद्दत गर्छ।[2] विशेषगरी बालबालिकाको मस्तिष्क विकासका लागि बिहान खाली पेटमा भिजाएको बदाम खुवाउनु फाइदाजनक मानिन्छ।[4][6] ४. हड्डी र दाँत बलियो बनाउँछ: काजु र बदाममा पाइने क्याल्सियम, म्याग्नेसियम र फस्फोरसले हड्डी र दाँतलाई बलियो बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।[2][3][4] यसको सेवनले ओस्टियोपोरोसिस (हड्डी खिइने रोग) को खतरा पनि कम हुन्छ।[6] ५. पाचन प्रणालीमा सुधार: यी दुवै ड्राइ फ्रुट्समा फाइबरको मात्रा राम्रो हुने भएकाले पाचन प्रक्रियालाई स्वस्थ राख्न र कब्जियतको समस्या हटाउन मद्दत गर्दछ।[3][4] ६. तौल नियन्त्रण: दैनिक २५ देखि ३० ग्राम (करिब १५-२० वटा बदाम वा ९ वटा ओखरको गुदी बराबर) ड्राइ फ्रुट्सको सेवनले तौल नियन्त्रणमा मद्दत पुग्ने अध्ययनले देखाएको छ।[1] ७. छाला र कपालका लागि फाइदाजनक: काजुमा पाइने प्रोटिनले अनुहारलाई चम्किलो बनाउँछ भने बदाममा भएको भिटामिन 'ई' ले छालालाई मुलायम राख्न मद्दत गर्छ।[2][6] यसले कपाललाई पनि चमकदार बनाउँछ।[2][3] कति र कसरी खाने? स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार प्रशोधन नगरिएको अर्थात् नुन वा तेल प्रयोग नगरिएको काजु र बदाम खानु स्वास्थ्यका लागि उत्तम हुन्छ।[1] मात्रा: सामान्यतया, दैनिक २५-३० ग्राम ड्राइ फ्रुट्सको सेवन लाभदायक मानिन्छ।[1] यदि तौल बढाउन चाहनुहुन्छ भने दैनिक ३०-४० ग्रामसम्म खान सकिन्छ।[7] तरिका: काजु र बदामलाई बिहान खाली पेटमा खानु बढी फाइदाजनक मानिन्छ।[4] बदामलाई रातभर पानीमा भिजाएर बिहान सेवन गर्दा अझै बढी फाइदा पुग्छ।[6] यसलाई खाजाको रूपमा वा विभिन्न परिकारमा मिसाएर पनि खान सकिन्छ।[2] ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू काँचो काजुमा 'उरुसिओल' नामक विषाक्त रसायन हुन सक्ने भएकाले भुटेको वा प्रशोधित काजु मात्र खानु सुरक्षित हुन्छ।[2] युरिक एसिडको समस्या भएका व्यक्तिले पनि काजुको सेवन निर्धक्कसँग गर्न सक्छन् किनकि यसले युरिक एसिड बनाउँदैन।[2][8] आवश्यकताभन्दा बढी मात्रामा सेवन गर्दा तौल बढ्ने र अन्य स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्ने हुनाले सन्तुलित मात्रामा खानु जरुरी छ।[1] समग्रमा, आफ्नो दैनिक आहारमा काजु र बदामलाई सही मात्रामा समावेश गर्नाले शरीरलाई स्वस्थ र ऊर्जावान् राख्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुग्छ।
मिति: २०७५/०९/१५ स्थान: काठमाडौं सज्जन शिक्षिका अम्बिका कंडेलले अभिभावकहरुले छोराछोरीको अनुशासन, आचरण र अध्ययनप्रति बेवास्ता गर्दै विद्यालयमाथि अनावश्यक दबाब दिने प्रवृत्तिप्रति कडा आपत्ति जनाएकी छन्। उनीका अनुसार अभिभावकहरुले आफ्ना छोराछोरीको चरित्र निर्माणमा आवश्यक जिम्मेवारी नलिँदा विद्यालय र शिक्षकहरूलाई “यातना दिनेहरू” को रूपमा प्रस्तुत गरिन थालेका छन्। शिक्षिकाका शब्दमा, “गृहकार्य दिदा पनि यातना भो रे, गृहकार्य नगरेको कुरा भन्नासाथ पनि यातना भो रे। किन छाडा भइस्, अनुशासनमा बस् भन्दा पनि यातना भो रे।” उनले थप भनिन्, “गल्ति गर्दा छोराछोरी सम्झेर एक–दुई लपेटा दिए पनि यसलाई अभिभावकले यातना भन्ने गर्छन्। भोलि कपाल काटेर आउ भन्नेबित्तिकै पनि असन्तुष्टि देखाउँछन्। विद्यालयको पोशाक लगाएर आउ, समयमा आउ भन्नुस् — त्यतिले पनि आजकल अभिभावक रिसाउँछन्।” कंडेलका अनुसार, अभिभावक स्वयंले बच्चाहरूको कमजोर बानीलाई प्रोत्साहन गर्ने गरेको पाइएको छ। “रातभर मोबाइलमा गेम खेल्न दिने, बिहान १०–११ बजेसम्म सुताउन दिने अनि अभिभावक स्वयंले ‘सुतिरहेको छ, आज स्कुल आउन सक्दैन’ भनेर बहाना बनाइदिने — यसले बच्चालाई अझ बिगारिरहेको छ।” उनी भन्छिन्, विद्यालय र शिक्षकको भूमिकालाई ‘केयर टेकर’सँग दाँज्नु गलत बानी हुँदै आएको छ। “हामी शिक्षक हौँ, केयर टेकर होइन। औपचारिक शिक्षाका संवाहक हौँ। तर अभिभावकहरुले आफ्ना बच्चाको आचरण, अनुशासन र समय व्यवस्थापनको जिम्मेवारी विद्यालयमाथि थोपर्न थालिसके।” अभिभावकप्रति कडा सन्देश दिंदै कंडेल भन्छिन्, “हाम्रोबाट वकालत नगराउनुस्। आफ्नै बच्चालाई आफैं सुधार्नुस्। आवश्यक छ भने घरमै राख्नुस् र सरकारसँग घरघरमा शिक्षक पठाइदिन आग्रह गर्नुस्। शिक्षकको काम शिक्षा दिनु हो, बिग्रेका आचरण सुधार्ने सुधार केन्द्र चलाउनु होइन।” उनीका अनुसार विद्यालयको उद्देश्य शिक्षाको गुणस्तर बढाउनु हो, अनुशासनहीन बानी सुधार्ने ‘पुनर्सुधार गृह’ होइन। उनले अन्त्यमा अभिभावकलाई स्मरण गराइन् — “विद्यालय सुधार केन्द्र होइन, आफ्नै बच्चा आफैँ सुधार्नुस्।”
अपांगता भएका व्यक्तिहरूको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको अवसरमा प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले दिगो विकास लक्ष्य प्राप्तिका लागि अपांगता समावेशी विकास र शासन व्यवस्थाको रूपान्तरणमा सरकारको दृढ प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभएको छ। एक शुभकामना सन्देश जारी गर्दै उहाँले अपांगता भएका व्यक्तिहरूको अपनत्व र नेतृत्वलाई प्राथमिकतामा राख्दै सबैका लागि सम्मानजनक र समतामूलक समाज निर्माण गर्ने सरकारको लक्ष्य रहेको स्पष्ट पार्नुभएको छ। प्रधानमन्त्री कार्कीले आफ्नो सन्देशमा अपांगता भएका व्यक्तिहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा तथा पुनःस्थापनामा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्न सरकार निरन्तर क्रियाशील रहेको बताउनुभयो। भौतिक, सञ्चारगत, कानुनी तथा दृष्टिकोणजन्य सबै प्रकारका अवरोधहरू हटाएर उनीहरूका लागि सहज र पहुँचयुक्त वातावरण सिर्जना गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता भएकोमा उहाँले जोड दिनुभयो। नेपालको संविधान र अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि-महासन्धिले प्रत्याभूत गरेका आर्थिक, सामाजिक तथा राजनीतिक अधिकारहरूको पूर्ण कार्यान्वयन गर्दै अपांगता भएका व्यक्तिहरूलाई आत्मनिर्भर र स्वावलम्बी बनाउन संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीचको सहकार्यलाई अझ प्रभावकारी बनाइने उहाँको भनाइ छ। यस दिवसले सबै सरकारी तथा गैरसरकारी निकाय र सरोकारवालाहरूलाई अपांगता भएका व्यक्तिहरूको हक, हित र अधिकारका लागि थप ऊर्जाका साथ काम गर्ने प्रेरणा प्रदान गरोस् भन्ने कामना पनि प्रधानमन्त्रीले गर्नुभएको छ।
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयद्वारा आयोजित राष्ट्रिय संयुक्त वार्षिक समीक्षा बैठकमा सातै प्रदेशले आ-आफ्ना प्रगति विवरण प्रस्तुत गर्दा नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीको एक मिश्रित तर चिन्ताजनक तस्बिर उजागर भएको छ। हरेक प्रदेशले स्वास्थ्य क्षेत्रमा उल्लेख्य फड्को मारेको दाबी गरे पनि राष्ट्रिय स्तरमा एउटा साझा र एकीकृत स्वास्थ्य नीतिको अभाव स्पष्ट देखिएको छ, जसले समग्र प्रणालीको भविष्यमाथि नै प्रश्न उठाएको छ। कोशी प्रदेशले सबै स्वास्थ्य संस्थामा न्यूनतम सेवा मापदण्ड (एमएसएस) पूरा गरेर देशकै पहिलो बन्ने गौरव हासिल गरेको छ, तर यस उपलब्धिलाई टिकाउन आवश्यक जनशक्ति, बजेट र निरन्तर अनुगमनको चुनौती उत्तिकै छ। उता, मधेश प्रदेशले बायोमेडिकल उपकरण मर्मत र आयुर्वेद सेवामा मापदण्ड लागू गरेर प्राविधिक क्षमता बढाए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा सेवाको पहुँच र असमानताको खाडल भने कायमै छ। यस्तै, वाग्मतीले ‘एक जिल्ला, एक स्वस्थ सहर’ जस्तो महत्त्वाकांक्षी पूर्वाधार विकास कार्यक्रम अघि सारेको छ भने गण्डकीले विद्युतीय स्वास्थ्य तथ्यांक प्रणाली (ईएमआर) मार्फत डिजिटल फड्को मारेको छ। तर, वाग्मतीमा बनेका पूर्वाधारको उपयोग र गण्डकीमा दुर्गम क्षेत्रको इन्टरनेट पहुँचजस्ता आधारभूत समस्याहरूले यी उपलब्धिहरूलाई ओझेलमा पारेका छन्। लुम्बिनीले सुरु गरेको ‘पारिवारिक स्वास्थ्य प्रोफाइल’ र कर्णालीको ‘पेस्टिसाइड न्यूनीकरण’ कार्यक्रम दीर्घकालीन स्वास्थ्यका लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि जनशक्तिको अभाव र स्रोतको सीमितताले गर्दा कार्यान्वयनमा बाधा देखिएको छ। सुदूरपश्चिमको ‘मेरो मुटु, स्वस्थ मुटु’ अभियान र पोषण सर्वेक्षण सराहनीय भए पनि विशेषज्ञ सेवा र पूर्वाधारको अभावले प्रभावकारिता सीमित बनेको छ। यी प्रदेशगत उपलब्धिहरू आ-आफ्नो ठाउँमा महत्त्वपूर्ण भए तापनि राष्ट्रिय प्राथमिकतामा एकरूपता नहुँदा स्वास्थ्य प्रणाली टुक्रे-टुक्रे प्रयासमा अल्झिएको छ। विज्ञहरूका अनुसार जबसम्म संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच प्राथमिकता र कार्यक्रममा सामञ्जस्य हुँदैन, तबसम्म बलियो र समान राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणालीको निर्माण एक सपना मात्र रहनेछ।
कोरोनाभाइरस (कोभिड-१९) महामारीको विश्वव्यापी असरबाट बाहिर निस्कँदै गरेको विश्वसामु वैज्ञानिकहरूले अर्को सम्भावित र अझ घातक महामारीको चेतावनी दिएका छन्। फ्रान्सको प्रतिष्ठित अनुसन्धान संस्था 'इन्स्टिच्यूट पास्तेर'का अनुसार, यदि बर्डफ्लू (एभियन इन्फ्लुएन्जा) को एच-५ प्रकारको भाइरस मानिसबाट मानिसमा सर्ने गरी रूपान्तरित भयो भने यसले कोभिडभन्दा पनि भयावह अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ। संस्थाकी श्वासप्रश्वास संक्रमण केन्द्रकी प्रमुख मेरी-आन रेमेक्स-वेल्टीले यो भाइरस हाल जंगली चरा, कुखुरा र केही स्तनधारी जनावरहरूमा तीव्र गतिमा फैलिरहेको र यसले मानव शरीरमा अनुकूलन गर्ने संकेत देखाउन थालेको बताएकी छन्। मानिसमा मौसमी फ्लुविरुद्ध केही मात्रामा प्राकृतिक प्रतिरक्षा भए पनि बर्डफ्लूको यो घातक स्ट्रेनविरुद्ध कुनै प्रतिरोधात्मक क्षमता छैन, जसका कारण संक्रमण फैलिएमा स्वस्थ व्यक्ति र बालबालिकासमेत गम्भीर जोखिममा पर्नेछन्। विगत दुई दशकमा विश्वभर बर्डफ्लूका करिब एक हजार मानव संक्रमणका घटना देखिएका छन्, जसमा मृत्युदर झन्डै ४८ प्रतिशत रहेको विश्व स्वास्थ्य संगठनको तथ्यांक छ। यो भाइरसले खाद्य सुरक्षामा समेत चुनौती थपेको छ, किनकि संक्रमण नियन्त्रणका लागि करोडौं कुखुरा नष्ट गरिएका छन्। यद्यपि, विश्व पशु स्वास्थ्य संगठनका अनुसार हाल मानिसमा महामारी फैलिने जोखिम न्यून छ, तर भाइरसको निरन्तर उत्परिवर्तनको सम्भावनालाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन। सकारात्मक पक्ष यो छ कि कोभिड-१९ को अनुभवले विश्वलाई यस्ता खतराहरूसँग जुध्न पहिलेभन्दा धेरै तयार बनाएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार फ्लुका लागि सम्भावित खोपका नमुनाहरू, द्रुत उत्पादन क्षमता र प्रभावकारी एन्टिभाइरल औषधिहरूको ठूलो भण्डारले भविष्यको कुनै पनि सम्भावित खतरासँग लड्ने आत्मविश्वास प्रदान गरेको छ। तसर्थ, तत्काल जोखिम कम भए पनि यसको निरन्तर निगरानी र तयारी विश्वभरका स्वास्थ्य निकायहरूको उच्च प्राथमिकतामा परेको छ।